Stan zachowania obrazu przed konserwacją

W trakcie konserwacji okazało się, iż w przeszłości był on wielokrotnie konserwowany. Najwcześniejsze prace pochodziły z XIX w. Zmieniono wówczas kształt obrazu z owalnego na prostokątny oraz zdublowano go na klajster metodą francuską. Zabiegu dokonano przypuszczalnie w Niemczech, czego dowodzi drukowany w języku niemieckim papier zabezpieczający brzegi obrazu. Najprawdopodobniej podczas późniejszych prac konserwatorskich zaimpregnowano płótno od odwrocia. Kilkukrotnie uzupełniano też łuszczącą się warstwę malarską, o czym świadczą trzy rodzaje kitów wypełniających jej ubytki. W trakcie jednej z ostatnich konserwacji przemalowano w znacznym stopniu tło kompozycji. Następnie obraz zawerniksowano. Po pewnym czasie założono kolejną warstwę werniksu. Ostatnią ingerencję stanowiły retusze wykonane na werniksie w miejscach wyłuszczeń warstwy malarskiej.

Zabiegi konserwatorskie

Zadaniem konserwacji było przywrócenie obrazowi pełnych wartości ekspozycyjnych, bez powracania do pierwotnego formatu obrazu, usunięcie pożółkłego i pociemniałego werniksu, zmienionych kolorystycznie retuszy i przemalowań, usunięcie części nie spełniających swej funkcji dawnych kitów, wykonanie uzupełnień warstwy malarskiej oraz założenie nowej warstwy werniksu.

Prace rozpoczęto od podklejenia odspajającej się warstwy malarskiej. Następnie obraz oczyszczono z zabrudzeń powierzchniowych oraz zdjęto werniks specjalnie dobraną mieszaniną rozpuszczalników. Wraz z werniksem usunięto także część retuszy i przemalowań. W lewym dolnym narożniku odsłonięto leżący na warstwie przemalowania, naniesiony białą farbą numer B 69. Przypuszczalnie jest to numer obrazu nadany mu w składnicy w Bronisławkach koło Czarnkowa, dokąd Niemcy w przededniu II wojny światowej zwozili dzieła sztuki z niemieckich kolekcji prywatnych. W 1945 roku składowane w Bronisławkach obrazy zostały przekazane do Muzeum Wielkopolskiego. Ze względu na odnaleziony numer i lepszy od pozostałych stan zachowania narożnika, postanowiono ograniczyć interwencję w tym miejscu do uzupełnienia ubytków zaprawy i scalenia kolorystycznego, pozostawiając część dawnych kitów i retuszy. W przypadku pozostałych narożników podjęto decyzję o usunięciu wtórnych nawarstwień aż do płótna. Głębiej leżące przemalowania zdjęto specjalnie dobraną mieszaniną rozpuszczalników. Usunięto zbyt szeroko założone kity znajdujące się w polu oryginalnej kompozycji oraz kity wypełniające ubytki płótna w narożnikach obrazu. Zlikwidowano także fragment kartonu naklejony na płótno w prawym dolnym narożniku obrazu. W miejsca ubytków płótna wklejono płócienne protezy na klej syntetyczny. Następnie przeklejono płótno w miejscach z których usunięto dawne kity. Po wyschnięciu nałożono rzadki podbarwiany kit w kolorze brunatno-czerwonym. Powierzchnię kitu opracowano dopasowując jego fakturę do faktury oryginalnej warstwy malarskiej. Kity zaizolowano. Pozostawione pojedyncze dawne białe kity podmalowano akwarelą na kolor zaprawy. Obraz zawerniksowano werniksem damarowym błyszczącym w olejku terpentynowym. Kity scalono kolorystycznie przy użyciu stabilnych optycznie farb żywicznych. Na koniec wyrównano połysk werniksu werniksami satynowym oraz retuszerskim błyszczącym w sprayu.

Przeprowadzona konserwacja przywróciła obrazowi właściwą kolorystykę oraz ujawniła detale kompozycji dotychczas niewidoczne pod grubą warstwą pożółkłego werniksu.

Obraz Filozof Langettiego można obecnie oglądać na Galerii Sztuki Europejskiej Muzeum Narodowego w Poznaniu.

Konserwacja ramy do obrazu Giovanniego Battisty Langettiego Filozof

Obraz Giovanniego Battisty Langettiego Filozof wraz z dziewiętnastowieczną ramą w stylu neoklasycystycznym stanowi przykład znakomitej integracji przedstawienia malarskiego z jego oprawą. Występujący tu typ listwowej, żłobkowanej ramy o wymiarach 113cm x 134cm x 14cm był w owym czasie najbardziej uniwersalnym i popularnym wzorem w skali międzynarodowej, również ze względu na aspekt ekonomiczny i praktyczny. Powierzchnia ramy podzielona została na geometryczne formy z zastosowaniem stylizowanego kimationu jońskiego (wole oczka, jajownik), drobnego ornamentu dekoracyjnego w kształcie pasma stożkowato stylizowanych kropel, występującym od wewnętrznej strony ramy oraz karbowania w zagłębieniu między podniesionymi brzegami ramy. Ten dekoracyjny, schodkowy profil tworzy głębię i wrażenie przestrzeni.
Rama poddawana wcześniej różnym nieudanym i szybkim zabiegom konserwatorskim zmieniła kolorystykę, tracąc w ten sposób swój pierwotny charakter. Ubytki, stare retusze oraz zabrudzenia przyczyniły się do jej przyciemnienia, a w rezultacie do zakłócenia odbioru całości kompozycji jaką tworzyła wraz z obrazem.

Obiekt w 2016 roku został poddany konserwacji w Pracowni Konserwacji Ram i Pozłotnictwa. Głównym celem działań konserwatorskich było przywrócenie ramie, stanowiącej oprawę obrazu umieszczonego w ekspozycji muzealnej, wyglądu jak najbardziej zbliżonego do pierwotnego.

Prace konserwatorskie

Prace konserwatorskie rozpoczęto od wykonania dokumentacji fotograficznej oraz oceny stanu zachowania ramy. Następnie oczyszczono powierzchnię z kurzu i brudu. Chemicznie i mechanicznie usunięto wtórne warstwy retuszy (brązy) i oczyszczono starannie powierzchnie złoceń. Ubytki w ornamencie uzupełniono masą żywiczną, a w gruncie - kitem akrylowym. Uzupełnienia zaprawy opracowano mechanicznie przy użyciu papieru ściernego. Zewnętrzny wałek pozłoty uzupełniono na pulment na całej powierzchni. Warstwy złoceń na mat scalono kolorystycznie do zachowanego oryginału złotem płatkowym i złotem w proszku 23 i 3/4 karata. Boki ramy pokryto na nowo szlagmetalem, zabezpieczono szelakiem i spatynowano. Po zakończeniu prac konserwatorskich obraz oprawiono w ramę.
Przeprowadzona konserwacja nie tylko zatrzymała proces niszczenia ramy, ale przede wszystkim przywróciła jej pierwotne walory estetyczne. Po oczyszczeniu lica i scaleniu ubytków, wydobytych zostało wiele szczegółów, które wcześniej pozostawały nieczytelne. Przywrócono również znacznie cieplejszy i szlachetniejszy kolor złota, które kryjąc wstydliwie swój cenny blask drogiego kruszcu roztacza swe piękno każąc równocześnie zapomnieć o cenie, jaką za nie zapłacono (cytat: Giuseppe Tomasi di Lampedusa Lampart).

Opis i konserwacja obrazu: mgr Lucyna Balewska, Pracownia Konserwacji Malarstwa i Rzeźby Drewnianej Polichromowanej

Opis i konserwacja ramy: mgr Łucja Błażeczek, Pracownia Konserwacji Ram i Pozłotnictwa

Giovanni Battista Langetti „ Filozof”, obraz w ramie przed konserwacją
Odwrocie obrazu przed konserwacją
Lico obrazu w trakcie usuwania werniksu
Lico obrazu w trakcie usuwania werniksu – fragment
Lico obrazu w trakcie usuwania werniksu – fragment
Lico obrazu po usunięciu werniksu, części dawnych retuszy i przemalowań.
Numer odsłonięty w lewym dolnym narożniku obrazu
Lico obrazu po usunięciu werniksu, przemalowań oraz części dawnych kitów
Lico obrazu po uzupełnieniu ubytków zaprawy.
Lico obrazu po konserwacji.
Obraz w ramie po konserwacji.